Jedni za datę narodzin polskiego samorządu lokalnego przyjmują pierwsze w powojennej historii Polski całkowicie wolne wybory do władz lokalnych (27.05.1990). Inni są odmiennego zdania, uważając ciała przedstawicielskie zwane Radami Narodowymi (do 1989) za gospodarza terenu, są też i tacy, którzy okres 1945 - 1989 nazywają fikcją samorządności lokalnej. 

 

  do 1928 - pruski i niemiecki samorząd

                               Śladów zorganizowanego samorządu wsi można się doszukać w kronice pastora Konrada Dürlicha, który wspomina o finansowaniu przez gminę wszystkich napraw i remontów w kościele ewangelickim (1793). Później, gdy podzielono Ubocze na dwie jednostki administracyjne (Górne i Środkowe tworzyły jedną a Dolne z Kolonią drugą), zarządzanie wsią przekazano sędziom, opłacanym przez właścicieli majątków. Kolejna reorganizacja nastąpiła w wyniku ustawy z 13.12.1872 roku. Wówczas utworzono w Schosdorf okręg nr 15 jako jednostkę administracyjną, podległą powiatowi lwóweckiemu (od 28.02.1874). Obejmował on dodatkowo dwa majątki. Naczelnikiem gminy został Juliusz Gloge, który jednocześnie pełnił funkcję policjanta (został wybrany przez mieszkańców Ubocza 259 głosami).

                                 Kolejne regulacje prawne z 3.06.1891 r. doprowadziły do pierwszych wyborów (30.06.1892) do zarządu gminy, opłacanego częściowo z dotacji budżetowej państwa. Następstwem ustawodawstwa pruskiego (1.01.1908), był podział wsi na gminę wiejską i 4 niezależne okręgi majątkowe (powiat lwówecki liczył wówczas 141 gmin i majątków podporządkowanych administracji). Wkrótce włączono część wiejskiej gminy Ubocze (148,90 ha) do okręgu gminy majątku Ubocze Górne  (14.01.1908). Ujednolicono też pisownię -  od 1910 roku przyjęto urzędową nazwę Schosdorf. Do 1923 roku burmistrzami byli Deisler, Queitscholl, Scholz, Muller (zatrudniani czasowo - najczęściej na pół etatu). W 1923 r. zostało utworzone biuro burmistrza i obsadzony pełny etat (urząd mieścił się w budynku nr 129 wg numeracji niemieckiej). W latach 1923-1933 burmistrzem był  murarz Gustaw Vogt, wybrany przez mieszkańców w demokratycznych wyborach. Następowały też regulacje granic wsi (13.07.1928 – włączono 37,19 ha z okręgu Majątek Górny do wiejskiej gminy Ubocze. Ten podział administracyjny utrzymał się do 13.09.1928 roku, kiedy to cztery majątki włączono do gminy wiejskiej Schosdorf.)

 

1928 - 1945  -   samodzielność Ubocza 

                                  Od 1.02.1933 gmina wiejska Schosdorf posiadała autonomię, podtrzymane zostało prawo mieszkańców wsi do wyboru burmistrza (Helmut Menzel). Rok później przemianowano gminę wiejską Schosdorf na gminę Schosdorf (powiat lwówecki liczył wówczas 91 gmin). W 1935 roku burmistrzem Ubocza został Herbert Jansen. Nastąpiła wymiana gruntów - 1.07.1936 włączono do gminy część gruntów gminy Krzewie Wielkie (0,02 ha) i Olesznej Podgórskiej (0,39 ha) i odwrotnie, część gminy Ubocze (0,10 ha) przekazano do gminy Krzewie Wielkie i (0,16 ha) do gminy Oleszna Podgórska. Podczas II wojny światowej urząd burmistrza sprawował Alfred Arlt (prowadził jednocześnie sklep). W administracji byli zatrudniani między innymi  Hubner, Exner, Monsig, Engmann, Schmidt, Mummert. Między 8 maja 1945 roku a 15 lipca 1945 wsią zarządzał Erich Gude (z polecenia czerwonoarmistów). Decyzję Rosjan uszanował polski sołtys Ubocza - por. Józef Cybulski, w swoim imieniu powierzył Gude kontakty z ludnością niemiecką do czasu jej wysiedlenia.

 

1945 - 1950  -  Gmina Zbiorowa Ubocz - Ubocze      

                                 Na podstawie Dekretu PKWN  z dniem 20 lipca 1945 roku utworzono gminę Ubocz (Ubocze, Krzewie Wielkie, Młyńsko, Proszówka, Radoniów, Brzeziniec), jako jedną z 11 na terenie powiatu lwóweckiego) - z nazwą Gmina Zbiorowa Ubocz. Wyposażono ją w uprawnienia terenowych organów administracji ogólnej, na wójta został delegowany Konrad Rapacki (pod koniec lat czterdziestych funkcję wójta przejął Michał Jodko). Przewodniczącymi Gminnej Rady Narodowej w latach 1946 – 1950 byli kolejno: Józef Cybulski, Bernard Pucek, Jan Wróbel, Józef Cybulski, Jan Żejmo, Stanisław Targosz, Władysław Wochnik, Maria Zielińska, Michał Jodko. Siedziba mieściła się w Gryfowie Śląskim przy ul. Lubańskiej 46 (od 28.10.1949 roku w ratuszu).  W tym okresie wysiedlono Niemców, wykonano ogromną pracę organizacyjną przy osiedleniu Polaków, pozwolono na rozszabrowanie majątków, rozebrano pałac przy majątku Wspólnota (cegła i wyposażenie wywieziono do Krakowa i Warszawy), nie interweniowano przy dewastacji pałacu na Kolonii, uruchomiono produkcję w zakładach fosforowych.

 

1950 - 1954  -  Gminna Rada Narodowa w Uboczu 

                             W wyniku reformy administracyjnej ( 20.03.1950), zniesiony został dotychczasowy dualizm administracji terenowej, zlikwidowano stanowisko wójta. Terenowym, jednolitym organem władzy państwowej stała się Gminna Rada Narodowa z przewodniczącym jako organem zarządzającym. Rada działała zgodnie z zasadą podwójnego podporządkowania; poziomego (organy wykonawcze podlegały organom uchwałodawczym) oraz pionowego (organy niższego stopnia podlegały organom wyższego stopnia).  Przewodniczącym Gminnej Rady Narodowej był Michał Jodko, do gminy należało Ubocze, Krzewie Wielkie, Młyńsko, Brzeziniec, Proszówka. Uruchomiono rachityczną Spółdzielnię Produkcyjną, w kościele ewangelickim zdemontowano organy, dzwony i żyrandole, powstało koło LZS "Zryw". 

 

1954 - 1959  -  Gromadzka Rada Narodowa w Uboczu  

                        Po czterech latach (24.02.1954), w miejsce dotychczasowej gminy powołano Gromadzką Radę Narodową w Uboczu z Prezydium jako organem wykonawczym. Samorząd objął dwie wsie, przewodniczącymi byli Władysław Szymonowicz i  Władysław Butwiłowski., siedzibę przeniesiono z Gryfowa Śląskiego do Ubocza. W zakresie wielu znaczących spraw (podatki, obowiązkowe dostawy, finansowanie popierania rozwoju produkcji rolnej i służby zdrowia, wymiar szarwarku, lokalizacja obiektów użyteczności publicznej) GRN stała się wykonawcą odgórnych zarządzeń, w gestii ubockiej rady pozostało uchwalanie budżetu, administracja majątkiem gromadzkim, prowadzenie spraw meldunkowych, rejestracja rowerów itp. W tym czteroleciu rozwiązano spółdzielnię produkcyjną, rozpoczęto rozbiórkę pałacu przy majątku Jesionów, samorzutnie powstało Koło Gospodyń Wiejskich, działalność rozpoczął punkt skupu mleka, uruchomiono drugą szkołę podstawową.

                         

1959 - 1969 -   Gromadzka Rada Narodowa w Uboczu z/s w Gryfowie Śląskim

1969 - 1972  -  Gromadzka Rada Narodowa w Gryfowie Śląskim                              

                             Kolejna reorganizacja z 1958 roku, do Gromadzkiej Rady Narodowej w Uboczu ponownie przyłączyła Proszówkę, Krzewie Wielkie, Młyńsko i Brzeziniec (Rząsiny zostały podporządkowane GRN w Gradówku).  W tym samym roku w miejsce świadczeń w naturze (szarwarku) utworzono fundusz gromadzki, z którego gromada finansowała rozwój gospodarki terenowej m.in. dróg lokalnych i urządzeń komunalnych. W następnych latach Gromadzka Rada Narodowa w Uboczu przejęła sprawy związane z rozwojem produkcji roślinnej i zwierzęcej, nadzór nad budynkami Państwowego Funduszu Ziemi. Posiadała też prawo do zawierania umów dzierżawnych dotyczących gruntów Państwowego Funduszu Ziemi, zarządzania bibliotekami, świetlicami i ustalała roczny wymiaru zobowiązań pieniężnych. Siedzibę przeniesiono do gryfowskiego ratusza, funkcje wykonawcze pełniło Biuro Gromadzkie (długoletnim sekretarzem biura była Helena Kruczkiewicz). Przewodniczącymi Gromadzkiej Rady Narodowej w latach 1960 –72 byli: Władysław Butwiłowski, Alfons Puszkiel, Tadeusz Horak i Andrzej Szuniewicz. W końcu lat sześćdziesiątych zmieniono nazwę z Gromadzkiej Rady Narodowej w Uboczu z/s w Gryfowie Śląskim na Gromadzką Radą Narodową w Gryfowie Śląskim, kończąc etap samorządu z "Ubocze" w nazwie. Gromadzka Rada Narodowa zajmowała 4 pomieszczenia na piętrze ratusza, w biurze pracowało 8 urzędników (w tym 3 stanowiło dział służby rolnej). W tym okresie powstało boisko sportowe, działalność rozpoczęło Kółko Rolnicze, zagospodarowany został na cele wsi parter świetlicy „Pod Lotnikiem”, wybudowano nowy sklep GS „SCh”, od nowa zbudowano most na potoku wiejskim. 

 

1973 - 1990  -  Rada Narodowa Miasta i Gminy w Gryfowie Śląskim  

                               Ponowna reforma administracyjna kraju (1972) przebiegała w trzech etapach. Punktem wyjścia dla pierwszego była ustawa z dnia 29 listopada 1972 r. o utworzeniu gmin i zmianie ustawy o radach narodowych (zlikwidowano Gromadzką Radę Narodową w Gryfowie Śląskim, włączono wsie Ubocze, Rząsiny, Wolbromów, Krzewie Wielkie, Wieżę, Młyńsko, Proszówkę do gminy Gryfów Śląski).  W drugim etapie (1973) dokonano odpowiednich zmian w wyższych jednostkach podziału terytorialnego, wprowadzono zasadę kolegialności w programowaniu i jednoosobowej odpowiedzialności w zarządzaniu. Po kilku miesiącach funkcjonowania z osobna Miejskiej i Gminnej Rady Narodowej, nastąpiło ich połączenie. Etap trzeci reformy stanowiło wprowadzenie w 1975 r. zasadniczego dwustopniowego podziału terytorialnego.  Rada Narodowa pozostała terenowym organem władzy państwowej, zyskując jednocześnie charakter podstawowej organizacji samorządu społecznego, jej prezydium było kolegialnym organem wewnętrznym rady gminy organizującym jej pracę i reprezentującym ją na zewnątrz.  Od 1973 roku funkcje naczelników sprawowali: Genowefa Dzik, Antoni Kołyszko, Ryszard Głogowski, Ireneusz Chojnowski, Piotr Chudziak (najdłużej - 9 lat), Antoni Lewkowicz. W owym czasie przystosowano poniemiecki cmentarz do współczesnych nam funkcji, rozebrano kościół ewangelicki, utwardzono i pokryto dywanem asfaltowym drogę biegnącą przez wieś, zlikwidowany został punkt skupu mleka, FNF "Ubocz" stała się znaczącym producentem nawozów fosforowych w kraju. 

 

od 1990  -  Rada Miejska Gminy Gryfów Śląski

                                 Po przełomie politycznym 1989 roku, uchwalona została w następnym roku ustawa o samorządzie terytorialnym, o terenowych organach rządowej administracji ogólnej oraz o pracownikach samorządowych. Położyła ona kres jednolitemu systemowi rządzenia i spowodowała odejście od  instrumentalnego traktowania samorządu terytorialnego. Gmina gryfowska wykonywać zaczęła zadania własne i zlecone. Naczelnika zastąpił burmistrz, nastąpiła komunalizacja mienia. Władze gmin uzyskały prawo wykonywania wielu funkcji publicznych w imieniu własnym, a nie w imieniu państwa. Powstała sfera spraw publicznych wyłączonych spod zwierzchności rządu, ustał wpływ innych ośrodków decyzyjnych na pracę rady. Burmistrzami do 2006 roku byli: Jan Kowalski, Ryszard Reszke, Antoni  Lewkowicz, Czesław Wojtkun (jako pierwszy wybrany w bezpośrednich wyborach) i od 2006 roku Olgierd Poniżnik. Funkcje przewodniczących Rady Miasta i Gminy w Gryfowie Śląskim sprawowali: Kazimierz Popiel, Witold Mikos, Bożena Raubo, Krzysztof Kozak i od 2006 roku Robert Skrzypek. Niezauważalnym i niedocenianym przywilejem nadanym samorządom po 1990 roku jest ich prawo do sprzeciwu wobec poczynań władz państwowych i samorządowych wyższego szczebla, dotyczących istotnych spraw dla społeczności lokalnej. W tym okresie najważniejszą inicjatywą mieszkańców była inwestycja stulecia – został zbudowany wodociąg, obroniono także Szkołę Podstawową przed zamknięciem a nawet ją rozbudowano i gruntownie wyremontowano. Zanikła działalność partii politycznych, organizacji młodzieżowych i Kółka Rolniczego, nastąpiła telefonizacja wsi, wybudowano nową kaplicę.

 

sołtys, pełnomocnik, sołtys

                         Od powojnia po dzień dzisiejszy zmieniała się rola sołtysa, jako pierwszego organizatora życia społecznego wsi. Do 1949 roku był autentycznym zarządcą, pierwszą instancją władzy społecznej i państwowej Ubocza. Jako sołtys prowadził sprawy meldunkowe, finansowe, podatkowe i nawet wojskowe. Początkowo wieś była podzielona na dwa sołectwa (Ubocze Dolne i Ubocze Górne), istniał nawet powiatowy projekt z 6.09.1946 roku o podziale wsi na trzy sołectwa (nigdy nie został zrealizowany). Po 1954 r. instytucję sołtysa zastąpili pełnomocnicy gromadzkiej rady narodowej (sołtys został przywrócony wsi ustawą o radach narodowych z 1958 r.). Od tej pory wieś była jednym sołectwem, z jednym sołtysem, który pełnił funkcje poborcy podatkowego i wykonawcy poleceń władzy gminnej, wybieranym na zebraniu wiejskim. Sierpień 1980 roku przywrócił wiarę w idee samorządności wiejskiej, sołtys powoli stawał się organizatorem życia wsi, jej reprezentantem (zgodnie z ustawą o radach narodowych z 1983 roku sołtys był organem samorządowym wsi). Przybyły mu obowiązki związane z przydziałami węgla, maszyn rolniczych, materiałów budowlanych, kartek. Włączony został pośrednio w struktury Inspekcji Robotniczo - Chłopskiej i uwikłany w kontrole sklepów Gminnej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w Gryfowie Śląskim (zlokalizowanych na terenie Ubocza). Wyróżniony został zainstalowaniem telefonu, otrzymał przydział na zakup roweru. Przysługiwało mu prawo do działania we własnym imieniu, bądź za pośrednictwem demokratycznie wybranej reprezentacji w postaci Rady Sołeckiej. Życie wymuszało na nim  współpracę a niekiedy  konflikty z naczelnikiem gminy i instytucjami obsługującymi rolnictwo (Gminna Spółdzielnia "Samopomoc Chłopska, Spółdzielnia Kółek Rolniczych, Bank Spółdzielczy. Sołtys łączył działania aktywnych we wsi ogniw Ludowego Zespołu Sportowego "Zryw", Gospodyń Wiejskich, Związku Młodzieży Wiejskiej "Wici", Ochotniczej Straży Pożarnej, Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego, Podstawowej Organizacji Partyjnej Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, Komitetu Rodzicielskiego. Po 1990 roku, gdy we wsi działalność przejawiała jedynie Ochotnicza Straż Pożarna, Spółka Wodna i Komitet Rodzicielski, instytucja sołtysa stała się najważniejszą i zdolną do samodzielnego rozstrzygania istotnych dla Ubocza problemów. Sołtys stał się reprezentantem wsi wyposażonym we własne kompetencje i środki działania. 

 

Rada Sołecka

                             Rodowód  Rady Sołeckiej sięga 1981 roku - powołano wówczas we wsi Radę Aktywu Wiejskiego. Po trzech latach, wybrano pierwszą w dziejach Ubocza  Radę Sołecką, złożoną z przedstawicieli organizacji politycznych, młodzieżowych i społecznych działających we wsi (jej przewodniczącym został sołtys). Rada Sołecka była aktywna i w miarę niezależna - sołectwo z odpisu Funduszu Rozwoju Rolnictwa otrzymywało środki finansowe, którymi mogło dowolnie dysponować (obecnie obowiązuje forma uznaniowa RMG Gryfów Śląski). Po 1990 roku Radzie Sołeckiej przewodniczył sołtys, jej członków wybierano bezpośrednio na zebraniu wiejskim, w 2007 roku w wyborach przypominających prawdziwe wybory parlamentarne. 

 

radni

                            Po wielu nieporozumieniach, w 1946 roku została sformowana pierwsza rada narodowa gminy Ubocz. Jej członkowie nie pochodzili z wyborów, prawo ich powoływania przysługiwało określonym organizacjom politycznym i społecznym (rady niższego szczebla mogły delegować swoich przedstawicieli do rad szczebla wyższego).  Pierwsze wybory do rady narodowej zostały przeprowadzone dopiero w 1954 roku  - kandydaci umieszczeni na liście mogli się czuć wybranymi na długo przed aktem głosowania. Z pewnymi zmianami, nowelizowana ordynacja obowiązywała do 1989 roku. Błędem byłoby twierdzenie, że niedemokratyczny sposób wyborów powodował nierzetelność względem wsi w wykonywaniu mandatu radnego. W miarę możliwości, starali się oni wypełniać swoje funkcje z korzyścią dla wsi, dla jej mieszkańców. Liczba wybieranych radnych z Ubocza była różna, od 17 w 1954 roku do 5 w latach osiemdziesiątych XX wieku.

                                   Zmiany 1990 roku przyniosły w pełni demokratyczny sposób wyłaniania radnych, ich obowiązki precyzowała ustawa - "Radny obowiązany jest kierować się dobrem wspólnoty samorządowej gminy. Radny utrzymuje stałą więź z mieszkańcami oraz ich organizacjami, a w szczególności przyjmuje zgłaszane przez mieszkańców gminy postulaty i przedstawia je organom gminy do rozpatrzenia, nie jest jednak związany instrukcjami wyborców". Po wielu zmianach ustaw samorządowych, radni z Ubocza kierują się interesem wspólnoty samorządowej i odpowiadają przed całą społecznością lokalną w zakresie sprawowanej funkcji publicznej. Obecnie, co cztery lata następuje weryfikacja dwóch radnych z Ubocza podczas wyborów samorządowych. 

 

próby zmian

                            Na jednej z odpraw w Lwówku Śląskim, wójt Konrad Rapacki został poinformowany o zamiarze likwidacji gminy Ubocze przez władze lwóweckie - wspomina o tym protokół z odprawy sołtysów z 13.9.1946 roku. Odpowiedzią sołtysów była przekazana do powiatu propozycja przyłączenia do gminy Ubocz gromad Olszyna, Żydowo, Łąki. Po roku (29.12.1947)  władze lwóweckie ponownie przystąpiły do reformowania dotychczasowego podziału administracyjnego powiatu. Wieś (na północ od Gryfowa za torami kolejowymi) miała wejść w skład gminy Milęcice z siedzibą w osadzie Lubomierz. Ani pierwszy, ani drugi projekt nigdy nie został zrealizowany.

                                

uboczanin - samorząd

                                   Jaki był stosunek mieszkańca wsi do gminnej władzy samorządowej? Różny, do 1954 roku można go określić na podddańczy, wręcz bojaźliwy - był to okres odwrotu jakiejkolwiek samorządności. Następny okres, to zbliżenie władzy do wsi, jednakże ogólna niemoc paraliżowała wiele inicjatyw oddolnych. W dekadzie tej, nazywanej czasami dekadą gromadzką, sprawy się załatwiało w tzw. „prezydium”. Szło się do „prezydium”. Sporo decyzji podejmowano na słowo, dowolność w omijaniu przepisów niedoskonałego prawa była na porządku dziennym. Starsi mile wspominają uniwersalność urzędników, jeden drugiego zastępował, rzadko zdarzało się, aby petent odszedł z tzw. kwitkiem. Inaczej było, gdy po wielu reformach zlikwidowano Gromadzką Radę Narodową i zastąpiono ją Urzędem Miasta i Gminy w Gryfowie Śląskim. Szło się wtedy do „urzędu”, sprawę załatwiano u „naczelnika”. Następny przewrót samorządowy po 1990 w zasadzie dla petenta nic nie zmienił, naczelnika zastąpiono burmistrzem, urząd został rozbudowany kadrowo, zostały wydłużone okresy decyzyjne.